سر درد در ایالات متحده ی آمریکا هفتمین دلیل مراجعه ی بیماران سرپایی به مراکز درمانی است. 2 تا 4 % از مراجعات اورژانسی نیز مربوط به انواع سردردها می باشد. انواع اصلی سردرد عبارتند از سردرد تنشی، سردرد میگرنی، سردرد منطقه ای
سردردها ممکن است بصورت حاد و مقطعی اتفاق بیفتند یا اینکه بعلت تکرر فراوان در زمان طولانی تبدیل به یک بیماری مزمن گردند.
(TTH (Tension-Type Headaches یا سردردهای تنشی:
سردرد تنشی متداول ترین نوع سردرد است که بصورت درد در پیشانی و پشت چشم ها ، گردن و پشت سر احساس شده و بیمار آن را مانند نواری که محکم بدور پیشانی یا جمجمه ی او بسته شده باشد توصیف می کند.
علائم سردرد تنشی:
درد دوطرفه ی خفیف تا متوسط
دردی که با فعالیت های عادی بدتر نمی شود
درد یکنواخت یا احساس فشرده شدن و فشار در سر بطور یکنواخت
عوامل محرک در ایجاد سردردهای تنشی:
همانند میگرن سردردهای تنشی نیز ممکن است با عوامل خاصی تحریک شده و آغاز شوند. این عوامل عبارتند از:
استرس های روانی )مسائل شغلی یا خانوادگی(
حذف وعده های غذایی و گرسنگی
خوردن غذاهای خاص
کم خوابی و بی خوابی
اختلال در نظم خواب و بیداری
تغییرات هورمونی
تغییرات آب و هوا
درمان سردرد تنشی:
درمان این نوع سردرد بر دو نوع داروئی و غیر داروئی است. درمانهای داروئی نیز دو نوعند: درمان سردرد حاد، درمان پیشگیرانه
درمان های غیر داروئی برای درمان سردردهای تنشی شامل چه مواردی است؟
دور شدن از موقعیت های استرس زا، کنترل استرس با متدهای مختلف ریلکسیشن و بیوفیدبک، رفتار درمانی
تصحیح وضعیت بدن و حالات نشستن و ایستادن، ارگونومی مناسب در محیط کار، پرهیز از نشستن های طولانی و راه رفتن و کش و قوس دادن بدن در فواصل زمانی منظم حین کار کردن
داشتن یک الگوی منظم زمانی در غذا خوردن و خوابیدن، داشتن ورزش و فعالیت بدنی کافی
برای سردردهای تنشی ناشی از سفتی و اسپاسم عضلات اطراف گردن و پشت موارد زیر برای بهبود سردرد مناسب است
کیسه ی آب گرم یا کیسه ی یخ، ماساژ، گرمادرمانی، TENS )تحریک الکتریکی اعصاب از راه پوست
سردردهای میگرنی:
میگرن دردی بسیار متداول است بطوری که 11 % از مردم آمریکا به آن مبتلایند. میگرن سبب رنج و مشکلات فراوانی برای بیماران و خانواده های آنها می شود. میگرن نوعی بیماری عصبی است که با تغییراتی در مغز همراه است. این تغییرات سبب التهاب عروق مغز و پرده های مغزی شده که بنوبه ی خود سبب ایجاد درد در سر می شود. بیماران مبتلا به میگرن مایلند در اتاق تاریک و آرامی دراز بکشند و سعی کنند بخوابند.
علائم میگرن:
درد یکطرفه ی متوسط تا شدید
درد ضربان دار
دردی که با فعالیتهای روزمره تشدید می شود
ممکن است همراه با علائمی نظیر تهوع، استفراغ، ترس از نور، ترس از صدا و مشاهده ی نورهای براق و سفید (آئورا) باشد
فازهای حمله ی میگرنی:
یک حمله ی میگرنی چهار فاز دارد ولی در همه ی بیماران ممکن است هر چهار مرحله وجود نداشته باشد:
 فاز پیش مونیتوری: چند روز یا چند ساعت قبل از سردرد اتفاق می افتد و علائم آن در هر فردی متفاوت است، حتی در یک فرد در هر بار حمله ممکن است بطرز متفاوتی بروز کند. این علائم می تواند شامل تغییرات خلق و خوی، تحریک پذیری زیاد، افسرگی، بیش فعال شدن، تغییر در اشتها، تغییر در عملکرد روده ها و غیره باشد.
فاز آئورا (دیدن نور): نوعی مشکل در بینائی است که یکساعت قبل از شروع سردرد اتفاق می افتد ولی ممکن است در طول سردرد نیز وچود داشته باشد. این حالت نورولوژیک طی 5 الی 20 دقیقه شکل می گیرد و ممکن است تا یکساعت ادامه پیدا کند. تنها 20 تا 30 % از افرادی که میگرن دارند ممکن است این فاز را تجربه کنند. در ضمن افرادی که آئورا را تجربه می کنند، در تمامی حملات میگرنی خود دچار آن نمی شوند. علائم آئورا شامل دیدن فلش های نور، خطوط زیگ زاگی نور، از دست دادن دید بطور کامل یا بخشی از آن می باشد. گاهی ممکن است آئورا بصورت گز گز، بی حسی و فلج در صورت و اندام ها تظاهر کند.
فاز سردرد: شروع سردرد است که همراه با سایر علائم مثل تهوع و استفراغ می باشد. علائم دیگری نیز ممکن است بروز نماید مانند تغییر در اشتها بصورت بی اشتهایی یا هوس برای خوراکی های خاص، کاهش تمرکز، ترس ازنور یا صدا، احتقان بینی، دل پیچه، تاری دید و رنگ پریدگی
فاز بهبودی: سردرد بتدریج کاهش می یابد ولی سایر علائم و تنش در سر هنوز وجود دارد. برخی بیماران احساس خستگی و بی حالی دارند ولی برخی ممکن است احساس سرحالی داشته باشند.
مهم ترین عوامل محرک در آغاز حمله های میگرنی چیست؟
الکل
آسپارتام (نوعی ماده ی شیرین کننده)
منوسدیم گلوتامات (MSG)
پنیر
گرسنگی
سیگار
بوهای مختلف مثل عطرها، بنزین، حلال ها
نور
دوره ی پریود در خانم ها
داروهای ضدبارداری خوراکی
استروژن ها
مصرف بیش از حد داروها
استرس و نگرانی
خواب ناکافی یا خواب زیاد
آسیب و ضربه به سر
تغییرات فشار جوی در اثر تغییر ارتفاع
آیا میگرن یک بیماری عصبی است؟
بله میگرن نوعی بیماری عصبی است. در میگرن تغییرات مغز سبب تغییرات التهابی در عروقی می شوند که جمجمه و پرده های مغزی را تغذیه می کنند. التهاب بنوبه ی خود سبب ایجاد درد می شود. علائم عصبی در فاز پیش مونیتوری میگرن شامل تغییرات رفتاری و تغییرات سیستم عصبی خودکار نشان دهنده ی اختلال در سیستم عصبی مرکزی است. تغییرات غیر طبیعی در مغز در بیماران میگرنی در روش های تشخیصی مانند PET و نوار مغزی (EEG) دیده می شود.
آیا علل ارثی در ایجاد بیماری میگرن موثرند؟
بله، یکی از علل بیماری میگرن زمینه های ژنتیکی و ارثی است. برخی از انواع میگرن فامیلیال هستند و در افراد یک خانواده دیده می شوند. در برخی از انواع میگرن نیز جهش های ژنتیکی خاصی در افراد مبتلا دیده می شود.
آیا میگرن با بیماری های روانی ارتباط دارد؟
بله، میگرن با بیماری هایی نظیر افسردگی، اضطراب، جنون- افسردگی ارتباط دارد و ممکن است در بیماری های روانی فوق الذکر دیده شود.
میگرن نوعی بیماری عصبی است که ممکن است زمینه ی ارثی داشته و همزمان با سایر بیماری های روانی بروز نماید.
درمان میگرن:
درمان میگرن مانند درمان سردردهای تنشی به دو نوع درمان داروئی و غیر داروئی تقسیم می شود. درمان داروئی یا برای بیماری های حاد بوده و یا اینکه جنبه ی پیشگیرانه دارد.
بطور خلاصه برای داشتن یک برنامه ی موثر درمانی، ابتدا باید تشخیص دقیقی از بیماری داشته باشیم و سپس به برنامه ریزی برای درمان بپردازیم.
ابتدا عوامل محرک و آغاز گر حملات میگرنی شناسایی شده و از بیمار خواسته می شود از این عوامل پرهیز کند.
انواع برنامه های روان درمانی و رفتار درمانی
تجویز داروهای موثر بر حملات حاد میگرن و سردردهای شدید
تجویز داروهای موثر در پیشگیری از حملات میگرنی
پیگیری درمان و تاثیر آن بر بهبودی بیمار
آموزش بیمار و خانواده ی او در مورد ماهیت بیماری میگرن و تاثیر آن بر نحوه ی زندگی و راههای تقابل با آن
درمان داروئی میگرن حاد:
درمان داروئی بستگی به وخامت حال بیمار، شدت درد، شدت حمله ها و بقیه ی علائم بیماری دارد. در صورتی که بیمار با حمله ی میگرنی از خواب بیدار می شود و دچار تهوع و استفراغ نیز می باشد، درمان های داروئی غیر خوراکی تجویز می شود (مانند داروهای تزریق وریدی)
در صورتی که حمله ی میگرن تدریجی بوده و یا اینکه با شروع حمله مشخص نیست که رو به افزایش خواهد گذاشت و اینکه کلا حاد خواهد بود یا خفیف، درمان داروئی با داروهای خوراکی شروع می شود و در صورت تشدید حمله، فرمهای دیگر داروئی استفاده خواهد شد.
داروهای مورد استفاده در درمان حملات حاد میگرن:
NSAIDs، مسکن های ساده مثل استامینوفن و آسپیرین، کافئین، باربیتورات ها، داروهای ضد تهوع، ارگوتامین و دی هیدرو ارگوتامین، تریپتان ها
داروهای مورد استفاده در پیشگیری از میگرن:
داروهای ضد تشنج، داروهای ضد افسردگی، مهارکننده های بتا و مهارکننده های کانال کلسیم ، آنتاگونیستهای سروتونین.
نکته: علیرغم درمان های داروئی ممکن است فازهایی از عود سردرد در افراد دیده شود، لذا لازم است دوز داروها در حداقل میزان ممکن نگه داشته شود و از افراط در افزایش دوز دارو ها خودداری شود.
درمان های غیر داروئی میگرن شامل چه مواردی است؟
متدهای ریلکسیشن مانند بیوفیدبک برای کاهش شدت و فرکانس حملات میگرن
رفتار درمانی برای کنترل استرس
تغییر رژیم غذائی
بیوفیدبک چیست و هدف از انجام آن چیست؟
نوعی روش ریلکسیشن است که برای کاهش شدت سردردها و نیز کاهش دفعات حمله های سردرد انجام می شود. در بیوفیدبک به بیماران آموزش داده می شود تا در برابر استرس عکس العمل های خفیف تری داشته باشند.
سردرد های منطقه ای (Cluster headaches):
سردردهای شدید یکطرفه هستند که حمله های آن 15 تا 180 دقیقه طول می کشد، یکروز درمیان رخ می دهند و هر روز تا 8 بار ممکن است اتفاق بیفتند. عوامل شروع این سردردها شبیه عوامل شروع میگرن است. این بیماران از شدت درد سر خود را به دیوار می کوبند یا روی یک صندلی صاف می نشینند و سر خود را تکان می دهند.
سردردهای میگرنی- منطقه ای:
نوعی سردرد با علائم هر دو نوع سردرد میگرنی و سردرد منطقه ای است که با سردردهای متوسط بروز می کند.
آیا ترک عادت به کافئین قهوه و چای باعث سردرد می شود؟
بله ممکن است سبب سردرد شود. افرادی که عادت به نوشیدن منظم قهوه یا چای در ساعات مشخصی از روز دارند یا اینکه بطور منظم داروهای حاوی کافئین مصرف می کنند، با قطع مصرف این نوشیدنی ها یا داروهای مورد نظر، دچار سردرد می شوند. بعنوان مثال افرادی که در روزهای آخر هفته با سردرد از خواب بیدار می شوند ممکن است بدلیل این باشد که روزهای تعطیل دیر بیدار می شوند و وعده ی چای یا قهوه ی خود را دیرتر از موقع معمول میل می کنند و همین مسئله سبب سردرد آنها می شود.
چرا کافئین در ترکیب برخی داروهای مسکن برای درمان سردرد وجود دارد؟
کافئین تاثیر ضد درد مسکن ها را افزایش می دهد و بهمین جهت در ترکیب برخی از مسکن ها وجود دارد. افرادی که سردرد دارند معمولا با نوشیدن چای یا قهوه افزایش بهبودی دارند و احساس آرامش بیشتری می کنند. بهتر است بیماران مصرف قهوه را به یک فنجان در روز های عادی محدود کنند و نوشیدن قهوه بمیزان بیش از این مقدار را به روزهای سردرد خود موکول کنند. در روزهای بدون سردرد نوشیدن زیاد قهوه توصیه نمی شود.
مهم ترین وجه تمایز یک سردرد TTH با سردردناشی از تومور مغزی چیست؟
سردردی که ناشی از تومور مغزی بدخیم یا یک ضایعه ی فضاگیر در جمجمه باشد با گذشت زمان تشدید می شود ولی سردردهای ناشی از میگرن یا TTH دردهای مزمنی هستند که روال ثابتی داشته و در طول زمان افزایش نمی یابند.
عوامل متداول در ایجاد سردردهای ناشی از افزایش فشار داخل جمجمه ای چیست؟
تومورهای مغزی بدخیم )اولیه یا متاستاتیک(
فشار خون (بندرت)