اختلال مصرف غذای اجتنابی-محدود یا ARFID (Avoidant/Restrictive Food Intake Disorder) یکی از اختلالات تغذیه و خوردن است که با محدودیت شدید در مقدار یا تنوع غذای مصرفی مشخص می‌شود. برخلاف بسیاری از اختلالات خوردن رایج، در این اختلال فرد به دلیل نگرانی از وزن بدن، شکل ظاهری یا ترس از چاقی غذا نمی‌خورد. بلکه اجتناب از غذا ناشی از حساسیت شدید به ویژگی‌های حسی غذا (مانند طعم، بافت، بو یا رنگ)، ترس از پیامدهای منفی خوردن (مانند خفگی یا استفراغ) یا کاهش واقعی علاقه به غذا و خوردن است.

این اختلال می‌تواند منجر به کاهش وزن قابل توجه، اختلال در رشد کودکان، کمبودهای جدی تغذیه‌ای، وابستگی به مکمل‌های غذایی یا تغذیه لوله‌ای و اختلال در عملکرد اجتماعی و روانی فرد شود. ARFID از سال ۲۰۱۳ با انتشار راهنمای تشخیصی و آماری اختلالات روانی (DSM-5) به عنوان یک تشخیص مستقل شناخته شد و جایگزین مفهوم قدیمی‌تر «اختلال تغذیه در دوران نوزادی یا کودکی اولیه» گردید. این اختلال می‌تواند در هر سنی بروز کند، اما بیشتر در کودکی و نوجوانی آغاز می‌شود و در صورت عدم درمان ممکن است تا بزرگسالی ادامه یابد.

ARFID با «بدغذایی معمولی» کودکان متفاوت است. در بدغذایی معمولی، محدودیت غذایی معمولاً موقتی است و تأثیر جدی بر سلامت جسمی یا عملکرد اجتماعی ندارد. در حالی که در ARFID، محدودیت غذایی به حدی شدید است که پیامدهای بالینی معناداری ایجاد می‌کند. همچنین این اختلال با بی‌اشتهایی عصبی (آنورکسیا نروزا) تفاوت اساسی دارد، زیرا در ARFID هیچ‌گونه اختلال در تصویر ذهنی از بدن یا ترس از افزایش وزن وجود ندارد.

شناخت دقیق این اختلال برای والدین، مراقبان و متخصصان سلامت اهمیت ویژه‌ای دارد، زیرا تشخیص به‌موقع و مداخله مناسب می‌تواند از عوارض جدی جسمی و روانی جلوگیری کند و کیفیت زندگی فرد را بهبود بخشد. در این مقاله، بر اساس منابع معتبر پزشکی بین‌المللی، به بررسی جامع تعریف، علائم، علل احتمالی، معیارهای تشخیصی، تفاوت‌ها با سایر اختلالات و رویکردهای درمانی ARFID می‌پردازیم.

اختلال مصرف غذای اجتنابی-محدود (ARFID) با بدغذایی شدید یا از دست دادن علاقه به غذا مشخص می‌شود.
این اختلال می‌تواند افراد در هر سنی را تحت تأثیر قرار دهد، هرچند اغلب در دوران کودکی آغاز می‌شود و ممکن است با عوامل ژنتیکی، روان‌شناختی یا شرایط همزمانی مانند اضطراب یا اختلال طیف اوتیسم مرتبط باشد.
درمان معمولاً ترکیبی از انواع درمان‌های روان‌شناختی همراه با راهنمایی تغذیه‌ای است.

اختلال مصرف غذای اجتنابی-محدود (ARFID) یک اختلال خوردن است که باعث می‌شود فرد مصرف برخی انواع غذاها را محدود کند یا به‌طور کامل از آن‌ها اجتناب کند. برخلاف سایر اختلالات خوردن، افراد مبتلا به ARFID معمولاً دیدگاه تحریف‌شده‌ای نسبت به بدن خود ندارند و از افزایش وزن نمی‌ترسند.

ARFID فراتر از «بدغذایی معمولی» است و باعث محدودیت‌های شدید و کاهش علاقه به خوردن می‌شود. کودکان مبتلا به این اختلال کالری کافی برای رشد و نمو مناسب دریافت نمی‌کنند و بزرگسالان نیز قادر به دریافت مواد مغذی ضروری نیستند. اگر شما یا یکی از نزدیکانتان با ARFID یا اختلال خوردن مواجه هستید، حتماً با یک متخصص مراقبت‌های بهداشتی مورد اعتماد مشورت کنید تا درمان و راهنمایی تغذیه‌ای مناسب دریافت کنید.

علائم ARFID

شناسایی علائم هر اختلال خوردن، از جمله ARFID، برای مداخله زودهنگام و دریافت درمان بسیار مهم است. به علائم رفتاری، روان‌شناختی و جسمی زیر توجه کنید.

علائم رفتاری و روان‌شناختی
ARFID می‌تواند باعث علائم رفتاری و عاطفی زیر شود:

  • محدود کردن مصرف انواع خاصی از غذاها
  • کاهش اشتها
  • از دست دادن علاقه به خوردن
  • محدودتر شدن تدریجی لیست غذاهای مورد علاقه (بدغذایی با گذشت زمان شدیدتر می‌شود)
  • پوشیدن لباس‌های لایه‌لایه برای پنهان کردن کاهش وزن
  • فقط خوردن غذاهایی با بافت خاص
  • ترس از خفگی هنگام خوردن یا استفراغ
  • مشکل در تمرکز

علائم جسمی
علاوه بر علائم روان‌شناختی، ARFID می‌تواند طیف گسترده‌ای از علائم جسمی ایجاد کند که بر سلامت کلی بدن تأثیر می‌گذارند. این علائم عبارتند از:

  • کاهش وزن ناخواسته یا بیش از حد
  • یبوست
  • درد شکم
  • احساس سرما
  • بی‌حالی و خستگی
  • احساس ناراحتی معده یا سیری زودرس، با وجود اینکه غذای کافی نخورده‌اید
  • قطع قاعدگی
  • سرگیجه
  • مشکل در خواب
  • خشکی پوست
  • ناخن‌های ضعیف یا شکننده
  • ضعف عضلانی

همچنین، دریافت نکردن مواد مغذی کافی به دلیل محدودیت غذایی می‌تواند خطر ابتلا به بیماری‌هایی مانند کم‌خونی، مشکلات تیروئید، مشکلات قلبی و کمبود پتاسیم را افزایش دهد.

علل

پژوهشگران هنوز علت دقیق ARFID را نمی‌دانند. با این حال، مطالعات مختلف نشان می‌دهند که عوامل ژنتیکی، محیطی، روان‌شناختی و اجتماعی می‌توانند نقش داشته باشند. این عوامل عبارتند از:

  • سابقه خانوادگی ARFID
  • ابتلا به اختلالات روانی همزمان مانند اختلالات اضطرابی، فوبیا، اختلال طیف اوتیسم و اختلالات رشدی
  • سن پایین (بیشتر موارد بین ۵ تا ۱۳ سالگی شروع می‌شود)

از آنجا که ARFID تشخیص نسبتاً جدیدی در میان اختلالات خوردن است، پژوهشگران همچنان در حال بررسی عوامل افزایش‌دهنده خطر ابتلا به این اختلال هستند. با پیشرفت تحقیقات، متخصصان مراقبت‌های بهداشتی و سلامت روان می‌توانند اطلاعات بیشتری برای کمک به درمان و مدیریت بهتر این بیماری به دست آورند.

تشخیص ARFID چگونه انجام می‌شود؟

اگر مشکوک هستید که خودتان یا یکی از نزدیکانتان علائم ARFID را نشان می‌دهد، مهم است که برای بررسی دقیق به یک متخصص مراقبت‌های بهداشتی مراجعه کنید. تشخیص به‌موقع می‌تواند به دریافت درمان مناسب کمک کند.

معمولاً پزشک عمومی اولین کسی است که از علائم شما مطلع می‌شود. او ممکن است معاینه فیزیکی انجام دهد و آزمایش‌های خون یا ادرار درخواست کند تا سطح مواد مغذی و وضعیت کلی سلامت شما را بررسی کند. سپس احتمالاً شما را به یک متخصص سلامت روان (مانند روان‌پزشک یا روان‌شناس) ارجاع می‌دهد تا ارزیابی‌های بیشتری انجام شود.

معیارهای تشخیصی ARFID طبق راهنمای تشخیصی و آماری اختلالات روانی، ویرایش پنجم (DSM-5) به شرح زیر است:

  • کمبود مصرف غذا باعث یکی از چهار پیامد زیر شود: ۱) کاهش وزن چشمگیر؛ ۲) کمبود تغذیه‌ای؛ ۳) نیاز به استفاده از لوله تغذیه یا مکمل‌های خوراکی؛ یا ۴) اختلال در انجام کارهای روزمره و حفظ روابط اجتماعی
  • محدودیت مصرف غذا ناشی از کمبود غذا یا آداب و رسوم فرهنگی نباشد
  • علائم ناشی از سایر اختلالات خوردن که بر تصویر بدن تأثیر می‌گذارند (مانند بی‌اشتهایی عصبی و پرخوری عصبی) نباشد
  • محدودیت مصرف غذا ناشی از بیماری جسمی یا روانی دیگری نباشد

برای دریافت تشخیص ARFID، هر چهار معیار بالا باید برقرار باشند.

درمان ARFID

در صورت دریافت تشخیص ARFID، دریافت درمان برای بهبود وضعیت جسمی و روانی ضروری است. پژوهشگران ترکیبی از روش‌های درمانی را پیشنهاد می‌کنند که می‌تواند به بهبود علائم و درمان تدریجی کمک کند. این روش‌ها عبارتند از:

  • درمان مبتنی بر خانواده: این نوع روان‌درمانی به‌ویژه برای نوجوانان مفید است و در آن والدین به‌طور مستقیم در ایجاد الگوهای غذایی سالم به فرزند خود کمک می‌کنند.
  • درمان شناختی-رفتاری (CBT): نوعی روان‌درمانی که به فرد کمک می‌کند افکار و رفتارهای مضر مرتبط با عادات غذایی را شناسایی و تغییر دهد.
  • راهنمایی تغذیه‌ای: همکاری با متخصص تغذیه برای طراحی برنامه‌ای غذایی که هم نیازهای تغذیه‌ای را تأمین کند و هم شامل غذاهایی باشد که فرد از آن‌ها لذت می‌برد.

برخی افراد مبتلا به ARFID دچار اختلالات همزمان مانند اضطراب یا افسردگی نیز هستند. در این موارد، پزشک ممکن است درمان این شرایط را نیز با دارو و روان‌درمانی پیشنهاد کند تا علائم ARFID بهبود یابد. لازم به ذکر است که ممکن است مدتی طول بکشد تا روش درمانی مناسب پیدا شود و این موضوع کاملاً طبیعی است. مهم این است که به تلاش برای یافتن راه‌حلی متناسب با سبک زندگی خود ادامه دهید.

پیشگیری

اختلالات خوردن مانند ARFID می‌توانند افراد را بدون توجه به سن، نژاد و جنسیت تحت تأثیر قرار دهند. هرچند این اختلال بیشتر در اواسط دوران کودکی آغاز می‌شود، اما ممکن است علائم آن در مراحل بعدی زندگی نیز ظاهر شود؛ به‌ویژه اگر تشخیص و درمان رسمی دریافت نشده باشد.

از آنجا که تحقیقات درباره ARFID هنوز در حال انجام است و متخصصان همچنان در حال شناخت علت دقیق آن هستند، پیشگیری کامل از این اختلال دشوار است. با این حال، والدین می‌توانند نقش مهمی در شکل‌گیری عادات غذایی سالم فرزندان خود ایفا کنند. این اقدامات شامل موارد زیر است:

  • فرزند خود را از سنین پایین با انواع مختلف غذاها و میان‌وعده‌ها آشنا کنید.
  • با هم غذا بخورید و فضای حمایتی و لذت‌بخشی برای وعده‌های غذایی خانوادگی ایجاد کنید.
  • زمان‌های مشخصی برای وعده‌های غذایی تعیین کنید.
  • برای فرزند خود میان‌وعده مناسب برای مدرسه آماده کنید.
  • او را به‌آرامی به امتحان غذاهای جدید تشویق کنید، بدون اجبار.
  • به‌جای سرزنش عادات غذایی نامناسب، رفتارهای مثبت (مانند تمام کردن غذا یا امتحان کردن غذای جدید) را تشویق و پاداش دهید.
  • درباره هرگونه استرس یا اضطراب مرتبط با غذا خوردن با او صحبت کنید.

اگر نگران عادات غذایی فرزندتان هستید، با پزشک اطفال او مشورت کنید. همچنین می‌توانید برای دریافت حمایت در مورد چگونگی کنار آمدن با اختلال خوردن یا کمک به عزیزانتان، با منابع معتبر داخلی مرتبط با اختلالات خوردن تماس بگیرید.

شرایط مرتبط

اگر فکر می‌کنید خودتان یا فرزندتان دچار اختلال خوردن هستید، اختلالات دیگری نیز وجود دارند که شباهت‌هایی با ARFID دارند. این اختلالات عبارتند از:

  • بی‌اشتهایی عصبی (آنورکسیا نروزا): محدود کردن شدید مصرف غذا یا اجتناب کامل از غذا به دلیل ترس از افزایش وزن یا تمایل به کاهش وزن
  • پرخوری عصبی (بولیمیا نروزا): پرخوری و سپس وادار کردن خود به استفراغ یا ورزش بیش از حد برای جبران کالری دریافتی
  • اختلال پرخوری: ناتوانی در کنترل میزان غذای مصرفی که می‌تواند منجر به پرخوری و افزایش خطر چاقی شود

زندگی با ARFID

مدیریت ARFID می‌تواند دشوار باشد، زیرا این اختلال تأثیرات جدی بر سلامت جسمی و روانی دارد. هرچند همیشه نمی‌توان از آن پیشگیری کرد، والدین و مراقبان می‌توانند با الگوسازی رفتارهای غذایی مثبت، به شکل‌گیری عادات غذایی سالم در فرزندان کمک کنند.

اگر فکر می‌کنید خودتان یا فرزندتان علائم ARFID را دارید، بهتر است با یک متخصص مراقبت‌های بهداشتی مشورت کنید. او می‌تواند شما را به روان‌درمانگر و متخصص تغذیه ارجاع دهد تا به بهبود عادات غذایی و کاهش علائم این اختلال کمک کنند.

پرسش‌های متداول

آیا ARFID یکی از علائم ADHD است؟
ARFID و ADHD دو بیماری جداگانه هستند، اما می‌توانند همزمان وجود داشته باشند. ARFID مربوط به ناتوانی در تأمین نیازهای تغذیه‌ای است، در حالی که ADHD باعث علائم بی‌توجهی و بیش‌فعالی می‌شود. افراد مبتلا به ADHD به نظر می‌رسد خطر بیشتری برای ابتلا به ARFID داشته باشند.

ARFID در چه سنی بیشتر شایع است؟
ARFID تشخیص نسبتاً جدیدی است و پژوهشگران هنوز در حال کسب اطلاعات بیشتر درباره آن هستند. کودکان، نوجوانان و بزرگسالان همگی می‌توانند به این اختلال مبتلا شوند و ممکن است از حدود ۵ سالگی آغاز شود.

تفاوت بین بیزاری از غذا و ARFID چیست؟
افرادی که دچار بیزاری از غذا هستند، ممکن است از یک غذای خاص کاملاً متنفر باشند و از آن اجتناب کنند. در حالی که افراد مبتلا به ARFID ممکن است از برخی غذاها یا انواع خاصی از غذاها اجتناب یا مصرف آن‌ها را محدود کنند. بیزاری از غذا در دوران بارداری بسیار شایع است، اما ARFID می‌تواند در کودکان و بزرگسالان هر دو جنس رخ دهد.