قلب یکی از مهمترین ارگان های بدن است، همان طور که مغز وظیفه کنترل اعضای بدن را دارد، قلب وظیفه رساندن خون و اکسیژن به سایر ارگان های بدن را دارد تا بتوانند به کار و حیات خود ادامه دهند.
قلب برای کار کردن نیاز به اکسیژن دارد و خون این اکسیژن را به قلب می رساند. در زمان سکته قلبی به دلیل انسداد شریان ها و بسته شدن رگ ها خون و در نتیجه اکسیژن به قلب نمی رسد و فرد دچار سکته قلبی می شود.
سکته قلبی محدود به یک بار نیست. فرد میتواند چندین بار سکته کند، اما هر بار خطرناکتر از دفعه قبل است. مهمترین کار بعد از سکته اول، پیشگیری جدی از سکتههای بعدی با دارو، تغییر سبک زندگی و پیگیری منظم پزشکی است.
واقعیت پزشکی
- بسیاری از افراد بعد از سکته اول، سکته دوم و حتی سوم را هم تجربه میکنند و زنده میمانند.
- در موارد نادر، افراد ۴ یا ۵ بار هم سکته کردهاند و جان سالم به در بردهاند.
- با این حال، با هر بار سکته قلبی، بخشی از عضله قلب آسیب میبیند و دیگر بهطور کامل ترمیم نمیشود. در نتیجه قدرت پمپاژ قلب ضعیفتر میشود و خطر نارسایی قلبی، آریتمی و مرگ افزایش پیدا میکند.
آمار تقریبی
- حدود ۲۰ تا ۲۵ درصد کسانی که یک بار سکته قلبی داشتهاند، طی ۵ سال آینده دوباره سکته میکنند.
- بیشترین خطر سکته دوم در ۳ ماه اول بعد از سکته اول است.
- زنده ماندن بعد از سکته سوم یا بیشتر سختتر است، اما با درمانهای مدرن (آنژیوپلاستی، استنت، داروهای قوی و تغییر سبک
علائم سکته قلبی خفیف و شدید؟ از کجا بفهمیم دچار سکته قلبی شده ایم؟
علائم سکته قلبی میتواند از خفیف تا شدید متغیر باشد و همیشه به شکل درد شدید قفسه سینه ظاهر نمیشود. بعضی افراد علائم خیلی خفیف یا حتی بدون درد دارند (مخصوصاً زنان، سالمندان و افراد دیابتی).
جدول زیر را در گوشی موبایل خود ذخیره کرده تا در صورت نیاز از آن استفاده نمایید.
علائم هشداردهنده که باید جدی بگیرید
حتی اگر علائم خفیف باشند، در صورت وجود موارد زیر فوراً با اورژانس (۱۱۵) تماس بگیرید:
- درد یا فشار قفسه سینه که بیشتر از چند دقیقه طول بکشد یا با استراحت بهتر نشود
- درد همراه با تنگی نفس، عرق سرد یا تهوع
- درد در بازو (مخصوصاً چپ)، فک، گردن یا پشت
- احساس ضعف ناگهانی، سرگیجه یا سبکی سر
- خستگی شدید و غیرعادی که قبلاً تجربه نکردهاید
تفاوت علائم در زنان
زنان بیشتر ممکن است علائم غیرکلاسیک داشته باشند، مانند:
- تنگی نفس بدون درد قفسه سینه
- درد در فک، گردن یا قسمت بالای شکم
- تهوع، استفراغ یا سوءهاضمه
- خستگی شدید و غیرعادی
- درد پشت
چطور بفهمیم دچار سکته قلبی شدهایم؟
۱. علائم را جدی بگیرید — اگر مشکوک هستید، معطل نکنید. ۲. با اورژانس تماس بگیرید — خودتان رانندگی نکنید. ۳. زمان شروع علائم را یادداشت کنید — این اطلاعات برای پزشکان خیلی مهم است. ۴. تا رسیدن کمک دراز بکشید و آرام بمانید. ۵. اگر پزشک قبلاً آسپرین توصیه کرده و حساسیت ندارید، میتوانید یک عدد آسپرین جویدنی مصرف کنید (اما فقط در صورت اطمینان نسبی و مشورت قبلی).
نکته خیلی مهم
- سکته قلبی «خفیف» هم میتواند خطرناک باشد و به سکته شدیدتر تبدیل شود.
- بعضی سکتهها کاملاً بدون علامت واضح هستند (سکته خاموش) و بعداً با نوار قلب یا اکو مشخص میشوند.
- اگر قبلاً سکته کردهاید یا عوامل خطر دارید (فشار خون بالا، دیابت، کلسترول بالا، سیگار، سابقه خانوادگی)، حتی علائم خفیف را جدیتر بگیرید.
در صورت شک، همیشه با اورژانس تماس بگیرید. تشخیص قطعی فقط با بررسی پزشکی (نوار قلب، آزمایش خون و تصویربرداری) ممکن است. خوددرمانی یا صبر کردن میتواند عواقب جدی داشته باشد.
احتمال وقوع سکته قلبی دوم چقدر است؟
بعد از یک بار سکته قلبی، خطر سکته بعدی بهطور قابل توجهی افزایش پیدا میکند.
- حدود ۲۰ تا ۲۵ درصد افرادی که یک بار سکته قلبی داشتهاند، طی ۵ سال آینده دوباره سکته میکنند.
- بیشترین خطر در ۳ ماه اول (بهخصوص ۹۰ روز اول) بعد از سکته اول است.
- در برخی مطالعات، حدود ۱ نفر از هر ۵ نفر طی یک سال بعد از سکته اول دوباره به دلیل مشکلات قلبی بستری میشود.
- خطر سکته دوم در سالهای بعد کمتر میشود، اما همچنان بالاتر از افراد عادی باقی میماند.
عوامل افزایشدهنده خطر سکته دوم:
- کنترل نشدن فشار خون، قند خون و کلسترول
- ادامه سیگار کشیدن
- چاقی و کمتحرکی
- مصرف نامنظم داروها
- آسیب زیاد به عضله قلب در سکته اول
- سن بالا و وجود بیماریهای دیگر (مثل دیابت یا نارسایی کلیه)
با درمان مناسب، تغییر سبک زندگی و مصرف منظم دارو، میتوان این خطر را بهطور چشمگیری کاهش داد.
آیا ممکن است کسی از ۳ سکته قلبی نجات پیدا کند؟
بله، ممکن است.
افرادی هستند که ۲، ۳ و حتی در موارد نادر ۴ یا ۵ بار سکته قلبی کردهاند و زنده ماندهاند. با پیشرفت درمانها (آنژیوپلاستی، استنت، داروهای قوی و مراقبتهای ویژه)، شانس زنده ماندن بعد از سکتههای مکرر بیشتر از گذشته شده است.
اما باید توجه داشت که:
- با هر بار سکته، بخشی از عضله قلب آسیب میبیند و قدرت پمپاژ قلب کمتر میشود.
- خطر مرگ و نارسایی قلبی با سکته سوم و بعدی بالاتر میرود.
- زنده ماندن بعد از ۳ سکته سختتر از سکته اول و دوم است، اما غیرممکن نیست.
اگر کسی قبلاً سکته کرده، مهمترین کار پیگیری دقیق پزشکی، مصرف داروها و اصلاح سبک زندگی است تا احتمال سکتههای بعدی به حداقل برسد.
آیا بعد از سکته نیاز به عمل قلب باز می باشد؟
بعد از سکته قلبی لزوماً نیاز به عمل قلب باز نیست.
تصمیمگیری برای نوع درمان به چند عامل بستگی دارد و برای هر بیمار متفاوت است.
چه زمانی ممکن است عمل قلب باز لازم شود؟
- گرفتگی همزمان چند رگ مهم قلب (بهخصوص ۳ رگ یا رگ اصلی چپ)
- وقتی آنژیوپلاستی به دلایل فنی ممکن نباشد یا نتیجه ندهد
- آسیب شدید به دریچههای قلب یا عوارض دیگر سکته
- در برخی بیماران دیابتی با گرفتگیهای متعدد
در بسیاری از موارد، بهخصوص اگر بیمار سریع به بیمارستان برسد، با آنژیوپلاستی و گذاشتن استنت مشکل برطرف میشود و نیازی به جراحی باز نیست.
تصمیم نهایی را متخصص قلب و تیم درمانی بر اساس نتیجه آنژیوگرافی، وضعیت کلی بیمار، سن، بیماریهای همراه و میزان آسیب قلب میگیرند. هیچ نسخهای برای همه یکسان نیست.
اگر خودتان یا یکی از نزدیکانتان اخیراً سکته کرده، بهتر است نتیجه آنژیوگرافی و نظر پزشک معالج را ملاک قرار دهید.
عمل قلب باز
در عمل قلب باز فرد با بیهوشی عمومی بیهوش می شود. در حین عمل قفسه سینه فرد باز می شود و 2 تا 4 رگ به قلب بیمار پیوند می شود معمولا این رگ های اضافه را از پای بیمار می گیرند. به همین دلیل اگر در سال های بعدی زندگی بیمار فرد دچار سکته قلبی شد به دلیل وجود رگ های اضافه از سکته قلبی جلوگیری می شود.
همچنین باید توجه داشته باشید که فرد پس از انجام جراحی معمولا تا یک هفته درد را در قفسه سینه احساس می کند ولی باید درد طی یک هفته کاهش یابد اگر میزان درد افزایش یافت حتما باید به پزشک مراجعه نمایید.
افرادی که دچار سکته قلب شده اند و یا عمل قلب باز انجام داده اند حتما باید از استفاده از سیگار خودداری نمایند. همچنین حتما باید پس از بهبودی و سپری شدن دوره نقاهت حتما باید فرد کارهای روزانه خود را از سر بگیرد و حتما ورزش را شروع نماید.
ورزش تا مقدار بسیار زیادی از سکته قلبی بعدی جلوگیری میکند زیرا میزان عملکرد قلب را بهبود بخشیده و باعث بهتر شدن جریان خون و اکسیژن می شود.
مدت زمان بیهوشی در عمل قلب باز
برای عمل قلب باز متخصص بیهوشی داروی بیهوشی را به بیمار تزریق کرده تا فرد بیهوش شود و در زمان به هوش آمدن مجدد داروی دیگری تزریق می شود تا فرد به هوش بیاید. گاهی اما پزشک برای ثابت شدن شرایط حیاتی بیمار زمان به هوش آمدن را به تعویق می اندازد تا زمان به ثبات رسیدن جریان خون، تنفس بیمار، افت فشار و.. . گاهی حتی زمان به هوش آمدن بیمار را تا دو روز به تعویق می اندازند تا خطری فرد را تهدید نکند و شرایط پایدار شود.
مدت زمان عمل قلب باز، بسته به اینکه چند تعداد رگ به قلب بیمار پیوند داده شده است بین 2 تا 6 ساعت به طول می انجامد. پس از عمل بیمار 1 تا 3 روز در مراقبت های ویژه بستری می شود و پس از آن به بخش منتقل می شود و به طور کلی یک هفته بیمار در بیمارستان بستری می شود.
مراقبتهای بعد از حمله قلبی و عمل قلب باز
مراقبتهای بعد از سکته قلبی و عمل بایپس (قلب باز) شباهتهای زیادی دارند، اما بعد از جراحی باز، مراقبت از زخم و محدودیتهای حرکتی بیشتری وجود دارد. در ادامه مهمترین نکات را بهصورت خلاصه و کاربردی میبینید.
۱. مراقبتهای عمومی مشترک (بعد از سکته و عمل)
- مصرف دقیق داروها: داروهایی مثل آسپرین، ضدلخته، استاتین، بتابلاکر و داروهای فشار خون را دقیقاً طبق دستور پزشک مصرف کنید. قطع خودسرانه خطرناک است.
- تغذیه سالم:
- کاهش شدید نمک، چربی اشباع و قند
- مصرف بیشتر سبزیجات، میوه، غلات کامل، ماهی و روغن زیتون
- کنترل وزن
- ترک کامل سیگار و قلیان (یکی از مهمترین اقدامات)
- کنترل منظم فشار خون، قند خون و چربی خون
- فعالیت بدنی تدریجی: با نظر پزشک و معمولاً از طریق برنامه بازتوانی قلبی شروع شود.
- مدیریت استرس و خواب کافی
- پیگیری منظم با متخصص قلب
۲. مراقبتهای خاص بعد از عمل قلب باز
- مراقبت از زخم سینه و پا (اگر رگ از پا برداشته شده):
- زخم را تمیز و خشک نگه دارید
- طبق دستور پزشک پانسمان کنید
- از خیس شدن زیاد زخم خودداری کنید تا بهبود یابد
- در صورت قرمزی، ترشح، بو یا تب فوراً به پزشک اطلاع دهید
- محدودیت حرکتی در هفتههای اول:
- از بلند کردن اجسام سنگین (بیش از ۲–۳ کیلو) خودداری کنید
- از هل دادن یا کشیدن اجسام سنگین بپرهیزید
- هنگام بلند شدن از تخت یا صندلی از دستها زیاد فشار نیاورید
- رانندگی: معمولاً ۴ تا ۶ هفته بعد از عمل و با تأیید پزشک
- فعالیت جنسی: معمولاً بعد از ۴–۶ هفته و وقتی توان بالا رفتن از دو طبقه پله را بدون مشکل داشته باشید
۳. بازتوانی قلبی (بسیار مهم)
شرکت در برنامه بازتوانی قلبی تحت نظر متخصص، بهترین راه برای بازگشت ایمن به زندگی عادی است. این برنامه شامل ورزش کنترلشده، آموزش تغذیه و مدیریت استرس میشود و خطر سکته بعدی را کاهش میدهد.
۴. علائم هشداردهنده که باید فوری پیگیری شود
- درد قفسه سینه مشابه سکته قبلی
- تنگی نفس ناگهانی یا شدید
- تپش قلب نامنظم یا خیلی تند
- ورم ناگهانی پاها
- تب، قرمزی یا ترشح از محل زخم
- سرگیجه شدید یا غش
- افزایش وزن سریع (بیش از ۱–۱.۵ کیلو در یک روز) که میتواند نشانه تجمع مایع باشد
۵. زمان تقریبی بهبودی
- بعد از سکته قلبی (بدون جراحی): چند هفته تا چند ماه
- بعد از عمل قلب باز: بهبودی کامل معمولاً ۶ تا ۱۲ هفته طول میکشد، اما بازگشت به فعالیت کامل ممکن است ۳ تا ۶ ماه زمان ببرد.
داروهای رایج بعد از سکته قلبی و عمل قلب باز
داروها نقش بسیار مهمی در جلوگیری از سکته بعدی، کاهش التهاب عروق و محافظت از قلب دارند. نوع و تعداد داروها بسته به شرایط هر بیمار (شدت آسیب قلب، وجود دیابت، فشار خون، عملکرد کلیه و نتیجه آنژیوگرافی) متفاوت است، اما معمولاً این گروهها تجویز میشوند:
۱. داروهای ضدپلاکتی (ضدلخته)
- آسپرین (معمولاً مادامالعمر با دوز کم)
- داروی دوم ضدپلاکت مثل:
- کلوپیدوگرل (پلاویکس)
- تیکاگرلور (بریلینتا)
- پراسوگرل (افینت)
این دو دارو معمولاً برای چندین ماه تا یک سال با هم مصرف میشوند (درمان دوگانه ضدپلاکت).
۲. داروهای کاهنده چربی خون (استاتینها)
- آتورواستاتین (لیپیتور)
- روزوواستاتین (کрестор)
- معمولاً با دوز بالا شروع میشوند تا کلسترول LDL را بهشدت کاهش دهند.
۳. بتابلاکرها
- متوپرولول
- بیسوپرولول
- کارودیلول
- برای کاهش فشار روی قلب، کنترل ضربان و پیشگیری از آریتمی.
۴. داروهای مهارکننده آنزیم تبدیلکننده آنژیوتانسین (ACE Inhibitor) یا مسدودکننده گیرنده آنژیوتانسین (ARB)
- انالاپریل، رامیپریل، کاپتوپریل
- یا والسارتان، لوزارتان
- برای محافظت از عضله قلب و کنترل فشار خون، مخصوصاً اگر عملکرد قلب ضعیف شده باشد.
۵. سایر داروهای احتمالی
- آنتاگونیست آلدوسترون (مثل اسپیرونولاکتون یا اپلرنون) اگر نارسایی قلبی وجود داشته باشد.
- نیتراتها (مثل نیتروگلیسیرین) برای کنترل درد قفسه سینه.
- داروهای ضدانعقاد (مثل وارفارین یا داروهای جدیدتر) در صورت وجود فیبریلاسیون دهلیزی یا دلایل خاص دیگر.
- داروهای محافظ معده (مثل پنتوپرازول) برای جلوگیری از عوارض گوارشی آسپرین و ضدلختهها.
- داروهای کنترل قند خون و فشار خون در صورت نیاز.
نکات مهم
- داروها را دقیقاً طبق دستور پزشک مصرف کنید و خودسرانه قطع یا کم نکنید.
- مدت مصرف بعضی داروها (مثل ضدپلاکت دوم) محدود است و پزشک زمان قطع آن را مشخص میکند.
- تداخل دارویی و عوارض جانبی را با پزشک یا داروساز در میان بگذارید.
- همراه داشتن لیست کامل داروها در مراجعات بعدی ضروری است.
توجه: این فهرست کلی است. پزشک معالج بر اساس وضعیت دقیق شما (نتیجه آنژیوگرافی، اکوکاردیوگرافی، آزمایشها و بیماریهای همراه) داروها را تنظیم میکند. هرگز بر اساس اطلاعات عمومی دارو را شروع یا تغییر ندهید.
توصیه نهایی
هر بیمار شرایط خاص خود را دارد. دستورات پزشک معالج و تیم بازتوانی قلبی را در اولویت قرار دهید. مصرف منظم دارو، ترک دخانیات، تغذیه سالم و فعالیت بدنی تدریجی، مهمترین عوامل جلوگیری از سکته بعدی و بهبود کیفیت زندگی هستند.
اگر در مورد بخش خاصی (مثل تغذیه، ورزش یا مراقبت زخم) جزئیات بیشتری میخواهید، بگویید تا دقیقتر توضیح دهم.